Niepodległość? Niezależność? To nie są tanie rzeczy. Oto rachunki, które Polacy muszą płacić, żeby samodzielnie decydować o przyszłości

Ile kosztuje niepodległość? Oto rachunki, które w związku z tym trzeba zapłacić. 11 listopada świętujemy odzyskanie niepodległości. W 1918 roku, po 123 latach zaborów, Polska wróciła na mapę Europy jako w pełni niepodległe państwo. Ale samo odzyskanie własnego państwa było dopiero początkiem ogromnego wysiłku i wyzwania dla całego społeczeństwa. Trzeba było połączyć trzy różne systemy prawne, podatkowe, kolejowe, drogowe i monetarne, stworzyć wspólną administrację, odbudować przemysł i przede wszystkim znaleźć pieniądze na funkcjonowanie państwa. Niepodległość od samego początku miała swoją cenę

Minęło 108 lat. Polska jest dziś nieporównanie bogatsza, bardziej rozwinięta i lepiej zintegrowana gospodarczo z Europą i światem. Ale czy to oznacza, że możemy samodzielnie decydować o swojej przyszłości? Bezpieczeństwo militarne zależy od kosztownych zakupów uzbrojenia i sojuszy, energetyczne od dostępu do surowców i infrastruktury, a rozwój gospodarczy od kapitału, technologii i inwestycji. Nawet państwo posiadające własną walutę i bank centralny musi liczyć się z ocenami inwestorów, którzy pożyczają mu pieniądze.

Niepodległość nie oznacza dziś absolutnej samowystarczalności i odrębności od innych państw. Żaden nowoczesny kraj nie jest całkowicie niezależny od innych. Ważniejsze jest to, jak zabezpiecza swoje interesy – czy potrafi wybierać partnerów, zmieniać dostawców, finansować swoje potrzeby i podejmować decyzje bez obawy, że ktoś z zewnątrz może go ekonomicznie sparaliżować. Taka swoboda kosztuje. Czasem wymaga inwestycji, które nie przynoszą szybkiego zysku, ale stają się bezcenne w chwili kryzysu.

Jest jednak jeszcze jeden wymiar niepodległości, o którym 11 listopada mówi się znacznie rzadziej. Czy finansowo niezależni są sami Polacy? Czy mają oszczędności pozwalające przetrwać utratę pracy, mieszkania zapewniające bezpieczeństwo i dochody umożliwiające podejmowanie życiowych decyzji bez ciągłego lęku o pieniądze? To również jest bardzo ważne. Z okazji Święta Niepodległości spróbuję spojrzeć na kilka rachunków, które Polska musi płacić za swoją gospodarczą suwerenność. A na końcu zajrzę, ale dyskretnie, do portfeli Polaków. Ile kosztuje niepodległość kraju, a ile kosztuje niepodległość finansowa każdej i każdego z nas?

Bezpieczeństwo kosztuje. Ale zależność od innych też

Jednym z najdroższych rachunków za niepodległość jest dziś bezpieczeństwo militarne. W 2026 roku Polska zaplanowała wydać na obronność 200,1 mld zł, czyli 4,81% PKB. To ponad czterokrotnie więcej niż jeszcze kilka lat temu. I jest to jeden z największych rachunków płaconych proporcjonalnie do własnych zasobów przez kraj NATO. Kupujemy czołgi, samoloty, systemy obrony przeciwlotniczej, rozbudowujemy armię. Pieniądze te mogłyby zostać przeznaczone na szkoły, szpitale czy drogi. Ale bezpieczeństwo ma swoją cenę, a brak zdolności do obrony własnego państwa mógłby okazać się nieporównanie droższy.

Nie chodzi jednak tylko o to, ile wydajemy, ale również o to, co dzięki tym wydatkom zyskujemy. Zakupy uzbrojenia za granicą mają zwiększyć możliwości polskiej armii, ale mogą też oznaczać wieloletnią zależność od zagranicznych dostawców części, amunicji i technologii. Dlatego równie ważne jest rozwijanie własnego przemysłu obronnego, zdolności serwisowania sprzętu i produkcji amunicji. Sprawdzianem niezależności w tym zakresie powinno być nie tylko samo posiadanie nowoczesnego uzbrojenia, ale też możliwość korzystania z niego w sytuacji kryzysowej. Oby takich sprawdzianów było jak najmniej, ale przygotować się trzeba.

Podobnie jest z infrastrukturą energetyczną. To absolutna podstawa dobrego funkcjonowania państwa, firm i obywateli. Przez dziesięciolecia Polska była jeszcze kilkanaście lat temu silnie uzależniona od dostaw rosyjskich surowców – ropy i gazu. Budowa terminalu LNG w Świnoujściu, gazociągu Baltic Pipe i nowych połączeń z sąsiadami wymagała wielomiliardowych inwestycji. Dziś sam terminal w Świnoujściu może przyjmować 8,3 mld m³ gazu rocznie, a Baltic Pipe ma przepustowość 10 mld m³. Dzięki tej infrastrukturze Polska może sprowadzać gaz z różnych kierunków i nie jest skazana na jednego dostawcę. To przydaje się w różnych kryzysach o skali światowej.

Oczywiście gaz kupowany na światowym rynku nie zawsze będzie tani, podobnie jak utrzymywanie rozbudowanej infrastruktury energetycznej. Ale właśnie na tym polega ekonomiczna cena niezależności – czasem warto zapłacić więcej za możliwość wyboru. Niepodległość gospodarcza nie oznacza, że nie potrzebujemy innych państw. Ale musimy szczególnie dbać o to, żeby zapewnić nasze interesy na różne sposoby, i nie pozwolić na ich osłabienie tylko dlatego, że w jakimś punkcie świata wybucha konflikt jak w tym roku na Bliskim Wschodzie czy w 2022 roku w związku z atakiem Rosji na Ukrainę i sankcjami nałożonymi na Rosję.

Własne państwo, ale nie zawsze pełna swoboda decyzji

Niepodległość ma również swoją cenę na rynkach finansowych. Polska ma własną walutę, bank centralny, własny budżet i może samodzielnie kształtować politykę gospodarczą. Ale jednocześnie musi regularnie pożyczać pieniądze, żeby finansować wydatki państwa i spłacać wcześniej zaciągnięte zobowiązania. Pieniądze często pochodzą z zagranicznych rynków. A to oznacza, że coraz większe znaczenie mają decyzje inwestorów spoza Polski, którzy kupują polskie obligacje. Jeśli uznają, że ryzyko pożyczania Polsce pieniędzy rośnie, mogą zażądać wyższych odsetek.

Skala tego rachunku staje się coraz poważniejsza. Według rządowej strategii zarządzania długiem publicznym, koszty jego obsługi mają wzrosnąć z około 2,4% PKB w 2027 roku do niemal 3% PKB w 2030 roku. To ogromne pieniądze, których nie będzie można przeznaczyć na inwestycje, ochronę zdrowia czy edukację. Każda kolejna złotówka wydana na odsetki zmniejsza swobodę podejmowania innych decyzji. Państwo nadal jest suwerenne, ale ma coraz mniej czysto finansowego pola manewru.

Nie oznacza to oczywiście, że każdy dług jest zły. Pożyczanie pieniędzy na inwestycje zwiększające produktywność gospodarki może wzmacniać przyszłą niezależność. Tym bardziej w kraju, który – jak Polska – wciąż cierpi na niedostatek wielkiego kapitału. Gorzej, gdy zadłużenie rośnie szybciej niż zdolność państwa do jego obsługi, a coraz większa część nowych pożyczek służy finansowaniu bieżących potrzeb. Gospodarcza suwerenność wymaga solidnej i długoterminowej finansowej wiarygodności. Bez niej nawet najbardziej ambitne plany mogą rozbić się o rachunek wystawiony przez wierzycieli.

Stąd szczególne znaczenie dla naszej stabilności finansowej mają decyzje światowych agencji ratingowych oceniających stabilność finansów publicznych i zdolność kraju do regulowania swoich zobowiązań wobec wierzycieli. Niestety, pojawiają się kolejne ostrzeżenia dotyczące polskiego długu. Ostatnio agencja ratingowa Standard & Poor’s – wśród wielu inwestorów uznawana za najważniejszą z tego typu firm – zmieniła perspektywę ratingu Polski na negatywną i obniżyła ocenę polskiego długu w złotych. Decyzja nie była co prawda zaskoczeniem, ale nie zmienia to faktu, że jest to kolejny sygnał o rosnącym ryzyku.

WIĘCEJ O RATINGACH:

Bez własnej technologii trudno być naprawdę niezależnym

Coraz lepiej widać, że współczesna niepodległość rozstrzyga się nie tylko na bezpiecznych i dobrze chronionych granicach państwa. Eksperci od spraw wojskowości podkreślają, że potencjalny wrogi atak na państwo nie musi mieć charakteru tzw. wojny kinetycznej, czyli fizycznego przekroczenia granicy i marszu wojska w głąb kraju. Coraz większe znaczenie ma technologia i ochrona przed cyberatakami. Ale również w czasie pokoju będzie rosło znaczenie najnowszych technologii, robotyzacji i automatyzacji, udziału w światowym systemie wymiany innowacji, inwestycje w laboratoria i centra technologiczne.

Polska przez dekady zbudowała nowoczesną gospodarkę, która nie jest już oparta na surowcach kopalnych i prostej produkcji przemysłowej. Jest to gospodarka, która opiera się na współpracy z innymi krajami i eksporcie. Nasz kraj przyciągnął zagranicznych inwestorów i stał się ważną częścią europejskich łańcuchów dostaw. To ogromny sukces. Przekierowaliśmy eksport na najbardziej wymagające i zaawansowane technologicznie rynki świata, zarabiamy na tym masę pieniędzy, korzystają na tym nasze firmy, bo są pod presją ciągłego rozwoju i nasz rynek pracy, bo pracownicy znajdują zatrudnienie w fabrykach i centrach logistycznych.

Ale jednocześnie w wielu branżach pozostajemy przede wszystkim producentem, podwykonawcą lub odbiorcą technologii opracowanych gdzie indziej. W znacznie mniejszym zakresie jesteśmy autorami innowacji, patentów i pomysłów biznesowych, choć zdarzają się polskie firmy, które potrafią zaproponować nowe rozwiązania. Na razie możemy wytwarzać coraz więcej, i coraz więcej zarabiać, niekoniecznie decydując o tym, co i na jakich warunkach będziemy produkować w przyszłości.

Ile kosztuje nas niepodległość… technologiczna, a właściwie dążenie do niej? Jednym z najważniejszych rachunków za gospodarczą niezależność są inwestycje w krajowy kapitał, badania i rozwój oraz własne technologie. Polska przeznacza na działalność badawczo-rozwojową około 1,5% PKB, podczas gdy średnia unijna przekracza 2%. Ta różnica oznacza nie tylko mniejsze nakłady na innowacje, ale także ryzyko, że najbardziej dochodowe elementy produkcji, czyli patenty, oprogramowanie, projekty technologiczne i globalne marki, będą powstawały poza Polską. A wraz z nimi za granicę będzie trafiała znaczna część wartości dodanej. A to są zazwyczaj największe pieniądze!

Nie oznacza to, że powinniśmy wszystko produkować sami albo zamykać gospodarkę przed zagranicznym kapitałem. Przeciwnie, współpraca międzynarodowa była jednym ze źródeł polskiego sukcesu gospodarczego od lat 90. XX wieku. Prawdziwa niezależność polega jednak na tym, żeby mieć również coś własnego do zaoferowania światu: technologie, przedsiębiorstwa, kompetencje i kapitał pozwalające konkurować nie tylko ceną pracy. Bo kraj, który potrafi sam tworzyć wartościowe produkty i rozwiązania, ma większą swobodę wyboru swojej gospodarczej przyszłości.

Znaczące są w tym zakresie dane Eurostatu i OECD. Jak wygląda Polska, relatywnie duża europejska gospodarka, w kategorii „nakłady na badania i rozwój”? Znajduje się w unijnym ogonie… Mamy co prawda zgromadzone na kontach 4 biliony zł aktywów finansowych. Ale z drugiej strony wolimy finansowy konserwatyzm, zamiast bardziej ryzykownego inwestowania, a tym bardziej zamiast inwestowania w innowacyjne start-upy. A świat nam trochę ucieka. Nie powinniśmy na to pozwalać. Nakłady na badania i rozwój to coraz bardziej podstawa niezależności gospodarczej. I potencjalnie większe pieniądze dla nas wszystkich.

Niepodległość w portfelu. Czy Polacy są finansowo niezależni?

Niepodległość w skali makro jest najważniejsza. Ile kosztuje? Dziesiątki miliardów złotych rocznie. Ale jaka jest nasza osobista finansowa niepodległość? Wspaniale, że żyjemy w niepodległym, coraz zamożniejszym kraju, ale to nie oznacza, że znikają różne problemy w skali mikro. Jeśli dotknie nas utrata pracy, jakaś poważniejsza choroba albo niespodziewany wydatek, to ważne, żeby mimo wszystko zachować zdolność do kolejnych niezbędnych wydatków na życie i do systematycznego regulowania zaciągniętych wcześniej zobowiązań, np. kredytu mieszkaniowego czy kredytu na zakup samochodu.

Nie powinniśmy doprowadzać do sytuacji, w której w wyniku nieprzewidzianych, choć całkiem możliwych okoliczności, nasz domowy budżet w ciągu kilku tygodni mógłby się załamać. Finansowa niezależność nie oznacza konieczności posiadania milionów. To przede wszystkim możliwość podejmowania decyzji bez nieustannego przymusu ekonomicznego. Do tego przydają się oszczędności na czarną godzinę. Tymczasem wielu Polaków takich nie ma. Robiące wrażenie ponad 4 biliony zł posiadanych przez polskie gospodarstwa domowe aktywów finansowych rozdzielone są bardzo nierówno.

Pod względem posiadanych oszczędności Polska przeszła w ostatnich dekadach długą drogę. Jeszcze na początku transformacji gospodarczej znaczna część społeczeństwa nie miała praktycznie żadnych oszczędności. Dziś aktywa finansowe gospodarstw domowych są nieporównanie większe. Polacy mają coraz więcej pieniędzy na rachunkach bankowych, w funduszach inwestycyjnych, obligacjach i produktach emerytalnych. Do tego dochodzi majątek zgromadzony w nieruchomościach. Nigdy wcześniej jako całe społeczeństwo nie byliśmy tak zamożni.

Ale ta imponująca kwota makro nie mówi nam, jak wygląda sytuacja przeciętnej rodziny. Część Polaków dysponuje pokaźnymi portfelami inwestycyjnymi, podczas gdy inni nie mają nawet rezerwy pozwalającej pokryć większy nieprzewidziany wydatek. Według badań Eurostatu znaczna część gospodarstw domowych w Polsce nadal deklaruje, że nie byłaby w stanie sfinansować takiego wydatku z własnych środków. A to oznacza, że prawdziwe, równomiernie rozłożone bezpieczeństwo finansowe całego społeczeństwa jest jeszcze kwestią przyszłości.

W europejskich statystykach pokazujących odsetek osób w społeczeństwie niemogących pokryć nieoczekiwanych wydatków nie wypadamy jednak źle. Sąsiadujemy z bardzo bogatymi społeczeństwami zachodniej czy północnej Europy z odsetkiem poniżej 25% osób bez koniecznych środków.

Zapas pieniędzy to wolność wyboru. Ile kosztuje niepodległość finansowa?

Polacy lubią własność mieszkań, jednak sam majątek nie zawsze daje niezależność. Można posiadać mieszkanie warte milion złotych, a jednocześnie nie mieć na koncie pieniędzy na naprawę samochodu czy kilka miesięcy życia bez wynagrodzenia. Można dobrze zarabiać, ale przeznaczać tak dużą część dochodów na raty kredytów i bieżące wydatki, że każda przerwa w pracy staje się zagrożeniem. Można wreszcie mieć stabilne zatrudnienie, ale bać się zmiany, ponieważ domowy budżet nie wytrzymałby nawet krótkiego okresu bez pensji.

I tutaj przydadzą się odwieczne porady „Subiektywnie o Finansach” i Maćka Samcika nt. poduszki bezpieczeństwa. Przydaje się pomysł na portfel odporności finansowej. Żeby spokojnie i bez strachu myśleć o nieprzewidzianych wydatkach, powinniśmy zadbać o oszczędności. Poduszka bezpieczeństwa czy portfel odporności dają coś więcej niż tylko zabezpieczenie kosztów życia i możliwość opłacenia rachunków. To wolność wyboru.

W Święto Niepodległości warto więc pamiętać, że gospodarcza suwerenność ma dwa wymiary. Pierwszy dotyczy państwa, które musi umieć się obronić, zapewnić sobie energię, rozwijać gospodarkę i nowoczesne technologie, a także utrzymać wiarygodność finansową. Drugi dotyczy nas – obywateli, którzy potrzebują własnych zasobów, żeby korzystać z możliwości oferowanych przez niepodległy kraj.

W 1918 roku Polacy odzyskali prawo do samodzielnego decydowania o losach swojego państwa i nawet jeśli potem straciliśmy niezależność, to od 1989 roku znów ją mamy i możemy się nią cieszyć. Udało nam się zbudować dobrze funkcjonującą gospodarkę, która pozwala nam zarabiać coraz więcej pieniędzy. Ale to nie znaczy, że możemy osiąść na laurach. Nie możemy. Ile kosztuje niepodległość? Jest bezcenna. Za wszystko inne zapłacisz kartą albo… BLIK-iem.

CZYTAJ TEŻ:

——————————

ZAPLANUJ ZAMOŻNOŚĆ Z SAMCIKIEM: 

Myślisz, że nie masz szans na żywot rentiera? Że masz za mało oszczędności? Że za mało zarabiasz? Że nie umiał(a)byś dobrze ulokować pieniędzy, gdybyś je miał(a)? W tym e-booku pokazuję, że przy odrobinie konsekwencji, pomyślunku i, posiadając dobry plan, niemal każdy może zostać rentierem. Jak bezboleśnie oszczędzać, prosto inwestować i jak już teraz zaplanować swoje rentierstwo – o tym jest ten e-book. Praktyczne rady i wskazówki. Zapraszam do przeczytania – to prosty plan dla Twojej niezależności finansowej. Polecam też trzy inne e-booki: o tym, jak zrobić porządek w domowym budżecie i raz na zawsze wyjść z długów, jak bez podejmowania ryzyka wycisnąć więcej z poduszki finansowej i jak oszczędzać na przyszłość dzieci.

——————————

Źródło zdjęcia: Maciej Danielewicz