Polska obniża ceny paliw, Japonia chce tańszej żywności

Z inflacją powinny walczyć przede wszystkim banki centralne. A rządy nie powinny im w tym przeszkadzać. Jeśli jednak polityka fiskalna jest bardzo rozrzutna, nawet wysokie stopy procentowe mogą nie wystarczyć do szybkiego opanowania drożyzny. Wtedy rząd może ręcznie próbować zbijać ceny w ramach „walki z drożyzną”. Polski rząd już dwukrotnie w tym roku obniżał podatki od paliw. Japonia natomiast chce obniżyć podatek konsumpcyjny na żywność z 8% do zaledwie 1%. Nowa stawka miałaby obowiązywać przez dwa lata, począwszy od kwietnia 2027 roku. Czy podobne rozwiązanie mogłoby zadziałać także w Polsce? I czy byłoby skuteczne?

I Polska, i Japonia próbują chronić portfele obywateli przed wzrostem cen. Robią to jednak na różnych etapach procesu inflacyjnego. Polska stara się ograniczyć podwyżki cen paliw, zanim wyższe koszty transportu i produkcji zostaną przeniesione na towary i usługi. Japonia chce obniżyć ceny żywności płacone przez konsumentów, choć koszty jej wytwarzania i dostarczania do sklepów mogą pozostać wysokie. W obu przypadkach państwo rezygnuje z części dochodów podatkowych po to, żeby ulgę odczuli konsumenci.

Japonia tnie VAT na żywność prawie do zera! Ceny w dół?

Japonia przez całe dekady była symbolem kraju, który nie potrafił poradzić sobie ze zbyt niską inflacją, a nawet deflacją. Dziś sytuacja jest zupełnie inna. Rosnące koszty importu, droższa energia i systematyczne duże osłabienie jena podnoszą ceny, a gospodarstwa domowe coraz mocniej odczuwają drożyznę, której nie widziały przez poprzednie kilkadziesiąt lat. Inflacja rozpoczęła marsz w górę już w 2021 roku. I przez ten czas wzrost inflacji był, jak na warunki japońskie, spektakularny. Widać to na wykresie poniżej.

Według japońskiego urzędu statystycznego, przeciętny poziom cen konsumpcyjnych w 2025 roku był o 11,9% wyższy niż w 2020 roku. W samym 2025 roku inflacja wyniosła 3,2%. Ale najbardziej dotkliwie drożała żywność: jej ceny wzrosły w ciągu roku aż o 6,8%, a w porównaniu z 2020 rokiem były wyższe o 25,8%. To właśnie dlatego ceny produktów spożywczych stały się jednym z najważniejszych problemów japońskich gospodarstw domowych. Kraj, który przez dekady zmagał się z deflacją, musi dziś szukać sposobów na ochronę konsumentów przed drożyzną.

Bank Japonii rozpoczął antyinflacyjne podwyżki stóp procentowych w marcu 2024 roku. We wrześniu 2026 roku, po sześciu podwyżkach, główna stopa procentowa wzrosła do 1,25%. Tymczasem inflacja konsumencka (CPI) wyniosła w sierpniu aż do 1,9% w skali roku. Z pomocą dla Banku Japonii (oraz konsumentów przerażonych skokiem kosztów życia) postanowił wkroczyć rząd nowej premier Japonii – Sanae Takaichi.

Państwo sięga w walce z drożyzną po narzędzie dobrze znane również Polakom: obniżkę podatku od podstawowych zakupów konsumenckich. Tylko że skala japońskiego eksperymentu jest wyjątkowo duża i droga dla budżetu. Czy będzie skuteczna? Projekt przewiduje zmniejszenie podatku konsumpcyjnego na żywność i napoje bezalkoholowe z obecnych 8% do zaledwie 1%. Nowa stawka miałaby obowiązywać od kwietnia 2027 roku przez dwa lata.

Ile mogliby zyskać konsumenci? Jeżeli produkt spożywczy kosztuje 1080 jenów, z czego 80 jenów stanowi podatek, to po obniżce stawki do 1% jego cena mogłaby wynieść 1010 jenów. Oznaczałoby to spadek ceny detalicznej o 6,5%. Jednak pod warunkiem, że sprzedawca przekaże klientowi całą korzyść podatkową. Jeżeli część zatrzymałby dla siebie albo w międzyczasie wzrosłyby koszty dostaw, faktyczna obniżka cen byłaby mniejsza. Ekonomiści w Japonii pytają, kto ostatecznie skorzysta na podatkowej uldze.

Analitycy amerykańskiego Departamentu Rolnictwa (USDA) zwrócili uwagę na to, że podatek na żywność kupowaną w sklepach ma spaść co prawda do 1%, ale stawka na posiłki w restauracjach pozostanie na poziomie 10%. To oznacza, że jedzenie przygotowywane w domu stanie się relatywnie tańsze niż na mieście. USDA przewiduje wzrost popytu na produkty spożywcze oraz przesunięcie części wydatków z bardzo popularnej w Japonii gastronomii na ulicach miast do handlu detalicznego.

Może się więc okazać, że obniżka cen w sklepach spożywczych zachęci gospodarstwa domowe do większych zakupów. Jeżeli popyt na żywność wzrośnie, część podatkowej ulgi może zostać zneutralizowana przez wyższe ceny ustalane przez producentów i sprzedawców. Nie musi tak się stać — USDA oczekuje umiarkowanego wzrostu popytu — ale ta opcja pokazuje, że podatkowa walka z inflacją nie jest prostym równaniem i może mieć nieoczekiwane skutki dla całego rynku żywnościowego.

Ile kosztuje walka z drożyzną za pomocą podatków?

Według szacunków przedstawionych podczas japońskiej debaty parlamentarnej obniżka podatku i towarzyszący jej system świadczeń dla mniej zamożnych gospodarstw domowych mają kosztować około 5 bln jenów rocznie, czyli około 10 bln jenów przez dwa lata. To równowartość około 243 mld zł, co stanowiłoby 86% deficytu budżetowego planowanego w Polsce na 2027 rok i znacznie więcej niż polskie wydatki na obronność w 2027 roku. Porównuję tu oczywiście dwuletni koszt japońskiego programu z jednorocznymi wydatkami i deficytem Polski.

Czy dla Japonii jest to równie poważne obciążenie? Według japońskiego Ministerstwa Finansów wydatki budżetu centralnego na rok fiskalny 2026 wynoszą około 122 bln jenów. Roczny koszt programu, szacowany na 5 bln jenów, odpowiada więc około 4,1% rocznych wydatków państwa. Dla porównania, Japonia przeznacza na obronność około 9 bln jenów rocznie. Koszt jednego roku podatkowej walki z drożyzną odpowiadałby zatem ponad połowie tej kwoty. To także równowartość niemal jednej piątej rocznych wpływów z podatku konsumpcyjnego do japońskiego budżetu.

To ogromne kwoty, szczególnie dla kraju, który należy do najbardziej zadłużonych rozwiniętych gospodarek świata. Japoński dług publiczny brutto sięga około 235% PKB. Znaczną część obligacji skarbowych posiada Bank Japonii, a większość długu pozostaje w rękach inwestorów krajowych. To ważna poduszka bezpieczeństwa: Japonia jest mniej uzależniona od zagranicznych wierzycieli niż wiele innych zadłużonych państw. Nie oznacza to jednak, że może zwiększać zadłużenie bez ograniczeń. Rosnące rentowności obligacji stopniowo podnoszą koszty refinansowania długu, a kolejne programy fiskalne zwiększają potrzeby pożyczkowe państwa.

W przypadku Polski rządowa walka z drożyzną na stacjach paliw, czyli pakiet CPN obejmujący obniżki obciążeń podatkowych paliw, również oznacza uszczuplenie dochodów z VAT i akcyzy. Ubytek tych wpływów miał wynieść około 5,3 mld zł w okresie obowiązywania programu od 3 października do końca tego roku. Wcześniejszy zerowy VAT na podstawowe produkty spożywcze, stosowany od lutego 2022 roku do końca marca 2024 roku, także kosztował budżet miliardy złotych. Samo przedłużenie tej ulgi na pierwszy kwartał 2024 roku resort finansów wycenił na około 2,7 mld zł.

Politycy często w takich sytuacjach mówią, że pieniądze pozostawione w kieszeniach konsumentów nie przepadają. Rodziny wydają je na inne towary i usługi, a część wraca do budżetu w postaci podatków. Nie zmienia to jednak faktu, że część utraconych dochodów państwo musi zastąpić innymi wpływami, oszczędnościami albo dodatkowym zadłużeniem.

Czy Japonia może sobie pozwolić na tak kosztowny program? Plan obniżki podatku spotkał się z warunkowo przychylną oceną Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Rahul Anand, szef misji MFW w Japonii, 17 października podkreślił, że wsparcie powinno być „dobrze ukierunkowane, przejściowe i neutralne dla budżetu”. Rząd początkowo deklarował, że znajdzie pieniądze dzięki przeglądowi wydatków i ulg podatkowych, bez konieczności dodatkowego zadłużania państwa. Jednak 19 października premier Sanae Takaichi przyznała, że nie wyklucza emisji obligacji.

Problem jest nie tylko finansowy, ale również polityczny. Rządząca koalicja chce doprowadzić do przyjęcia ustawy przez izbę niższą parlamentu na początku listopada. Nie ma jednak większości w izbie wyższej, więc musi szukać porozumienia z częścią opozycji. Ta przedstawia własne propozycje ograniczania kosztów utrzymania obywateli. Nie można zatem przesądzać, że obniżka wejdzie w życie dokładnie w zapowiadanym kształcie, choć projekt znajduje się już na zaawansowanym etapie prac legislacyjnych.

Rząd zakłada również, że obok obniżonego podatku będą funkcjonowały świadczenia powiązane z dochodami, wspierające gospodarstwa domowe o niższych i średnich zarobkach. Docelowo, od 2029 rok, Japonia chce rozwijać system pomocy bardziej uzależniony od sytuacji finansowej beneficjentów. Dwuletnia obniżka podatku ma więc być rozwiązaniem przejściowym, które szybko zmniejszy rachunki w sklepach, zanim państwo uruchomi bardziej precyzyjne instrumenty wsparcia.

Czy program będzie skuteczny? Jeśli podatek konsumpcyjny powróci z poziomu 1% do właściwej stawki 8%, ceny brutto — przy pozostałych warunkach bez zmian — ponownie wzrosną. Rząd będzie musiał wówczas zdecydować, czy zakończyć ulgę zgodnie z planem, czy przedłużyć ją kosztem kolejnych wpływów budżetowych. To może być fiskalna i polityczna pułapka walki z drożyzną: łatwiej obniżyć podatek i szybko stłumić wzrost cen w sklepach, niż później przywrócić poprzednią stawkę.

Polska zbija ceny na stacjach paliw. Japonia – przy sklepowej kasie

I Japonia, i Polska próbują ograniczać drożyznę, rezygnując z części dochodów podatkowych. Chodzi o to, żeby szybko zmniejszyć ceny płacone przez konsumentów. W Polsce interwencja dotyczy paliw, w Japonii – żywności. Z ekonomicznego punktu widzenia różnica jest jednak istotna. Paliwa są nie tylko produktem kupowanym przez kierowców, lecz także jednym z kosztów funkcjonowania wielu branż gospodarki. Żywność jest natomiast przede wszystkim dobrem konsumpcyjnym, którego cena odzwierciedla koszty ponoszone na wcześniejszych etapach produkcji i dystrybucji.

Polski rząd próbuje ograniczyć presję cenową na jednym z wcześniejszych etapów przenoszenia kosztów. Japonia wybiera inną drogę. Obniżając podatek na żywność, rząd chce zmniejszyć bezpośrednio rachunek przy sklepowej kasie, ale nie wpływa w ten sposób na ceny energii, nawozów, transportu ani na wynagrodzenia pracowników branży spożywczej. Jeśli te koszty nadal będą rosły, producenci i sprzedawcy mogą podnosić ceny netto, nawet gdy podatek od sprzedaży zostanie obniżony. Konsument może wówczas odczuć ulgę, lecz presja kosztowa w gospodarce nie znika.

Czy to oznacza, że polskie rozwiązanie jest skuteczniejsze? Niekoniecznie. Obniżenie ceny paliwa nie gwarantuje, że firmy transportowe, producenci żywności czy sieci handlowe odpowiednio obniżą własne ceny. Część oszczędności może poprawić ich marże, zamiast trafić do konsumentów. Co więcej, tańsze paliwo może zachęcać do większego zużycia. Z punktu widzenia gospodarki jest to więc sposób amortyzowania szoku kosztowego, a nie jego likwidacji.

Obie interwencje mają natomiast jedną wspólną cechę: ich wpływ na oficjalny wskaźnik inflacji może być szybszy niż wpływ na rzeczywiste koszty funkcjonowania gospodarki. Obniżka podatku pośredniego może niemal natychmiast zmniejszyć cenę brutto, a tym samym wskaźnik cen konsumpcyjnych. Jednak gdy ulga wygaśnie, efekt może się odwrócić. Wskaźnik inflacji może wtedy wzrosnąć nie wskutek nowego szoku na rynku surowców, lecz dlatego, że państwo przywróciło wcześniejsze opodatkowanie.

Problem jest stary jak ekonomia i świat. Czy państwowa interwencja pomaga gospodarce szybciej dostosować się do szoku cenowego, czy przeciwnie — opóźnia nieuniknione dostosowania? Chwilowa ulga dla konsumentów może bowiem oznaczać, że skutki drożyzny będą odczuwalne dłużej, niż początkowo zakładano. Wiele zależy od tego, czy przed zakończeniem tarczy ustąpią przyczyny wzrostu cen.

Inflacja szybko spada, ale potem nie chce zniknąć…

Kiedy w 2022 roku ceny energii i paliw gwałtownie rosły, europejskie rządy stanęły przed trudnym wyborem. Mogły pozwolić, aby podwyżki w pełni dotarły do gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, albo próbować ograniczać ich skalę za pomocą obniżek podatków, dopłat i zamrażania cen. Większość państw zdecydowała się na jakąś formę interwencji, ale skala i sposób jej przeprowadzenia bardzo się różniły. W efekcie mieszkańcy poszczególnych krajów odczuwali szok energetyczny w różnym czasie i z różną siłą.

Interwencje miały swoją zaletę: pozwalały szybko ograniczyć wzrost rachunków i oficjalnej inflacji. Jeżeli państwo zamraża cenę energii albo obniża podatek na paliwo, statystycy rejestrują niższą cenę płaconą przez konsumenta. Wskaźnik CPI rośnie wolniej, niż gdyby ceny w pełni dostosowywały się do sytuacji rynkowej. Dla rodzin oznacza to realną ulgę, szczególnie gdy gwałtowny wzrost cen zagraża ich podstawowym wydatkom. Dla polityków jest to także sposób na szybkie pokazanie, że podejmowane działania przynoszą rezultaty.

Polska zna ten mechanizm z własnego doświadczenia. Od lutego 2022 roku do marca 2024 roku podstawowe produkty spożywcze były objęte zerową stawką VAT. Mimo tej ulgi ceny żywności nadal rosły pod wpływem kosztów energii, transportu i produkcji, choć z czasem dynamika podwyżek zaczęła maleć. Kiedy w kwietniu 2024 roku rząd przywrócił 5% VAT, pojawił się dodatkowy impuls cenowy. Na wykresie GUS można prześledzić zmiany tempa wzrostu cen żywności w okresie obowiązywania ulgi i po jej zakończeniu. Widać przyspieszenie inflacji dokładnie w momencie zamknięcia programu.

Problemy zaczynają się po zakończeniu takich programów. Gdy państwo zaczyna wycofywać dopłaty lub podnosić zamrożone taryfy, inflacja może ponownie rosnąć. Na ten paradoks zwracałem uwagę w „Subiektywnie o Finansach” już podczas poprzedniego kryzysu inflacyjnego. Stosunkowo łatwo obniżyć ceny decyzją podatkową lub administracyjną, ale znacznie trudniej zapewnić trwałe ustabilizowanie inflacji. Szczególnie jeśli rząd zwiększa wydatki i deficyt budżetowy.

Polskie doświadczenia pokazują, że obniżki podatków mogą istotnie zmieniać przebieg inflacji, ale nie przesądzają o jej dalszym kierunku. W okresie obowiązywania zerowego VAT na podstawową żywność dynamika cen stopniowo malała. Przywrócenie 5% stawki w kwietniu 2024 roku przyniosło dodatkowy impuls cenowy. Nie oznacza to jednak, że późniejsze przyspieszenie inflacji było wyłącznie skutkiem zakończenia tarczy żywnościowej. Mogły działać też zmiany cen energii i usług.

EBC już dawno wskazywał na pułapkę

Europejski Bank Centralny już kilka lat temu zwracał uwagę na pułapkę ukrytą w podatkowych tarczach antyinflacyjnych. W analizie opublikowanej w 2023 roku ekonomiści EBC oszacowali, że interwencje w ceny energii i inne działania osłonowe ograniczały inflację w strefie euro w latach 2022–2023. Problem polegał na tym, że zgodnie z ówczesną prognozą EBC późniejsze wycofywanie osłon miało częściowo odwrócić ten efekt, zwiększając inflację w latach 2024–2025 w porównaniu ze scenariuszem bez takich interwencji.

Nie oznacza to, że działania osłonowe były bezcelowe. Mogły szybko uchronić gospodarstwa domowe przed gwałtownym wzrostem kosztów życia, a także ograniczać ryzyko przenoszenia się podwyżek cen energii na inne towary i usługi. Ale miały swoją cenę: obciążały budżety państw i mogły przesuwać część wzrostu cen na później. Wiele zależało od tego, czy w czasie obowiązywania ulg wygasną pierwotne przyczyny drożyzny.

Na wykresie EBC widać charakterystyczne odwrócenie sytuacji. Panel dotyczący inflacji HICP oznaczony jest żółtymi słupkami. Pokazuje on szacowany wpływ rządowych działań osłonowych na inflację w porównaniu ze scenariuszem, w którym takich działań by nie podjęto. W latach 2022–2023 wpływ ten był ujemny, czyli tarcze ograniczały wzrost cen. Natomiast na lata 2024–2025 ekonomiści EBC przewidywali zmianę znaku tego oddziaływania. To, co wcześniej obniżało odczyty inflacyjne, po wycofaniu osłon mogło zacząć je podwyższać.

Wykres przedstawia co prawda prognozę przygotowaną w 2023 roku, a nie rzeczywiste wyniki gospodarki za cały analizowany okres, ale dobrze widać tu działanie mechanizmu ekonomicznego. Wpływ wygaszania tarcz na wzrost inflacji nie musi oznaczać nowego szoku kosztowego ani nawet ponownego wzrostu całego wskaźnika CPI. Oznacza jednak, że inflacja może być wyższa, niż byłaby bez wycofywania osłon.

Przed podobnym dylematem stają dziś rządy Polski i Japonii. Obniżenie podatków na paliwa lub żywność może szybko poprawić sytuację konsumentów, ale potem pojawi się pytanie, kiedy zakończyć interwencję. Jeśli światowe ceny surowców spadną, a presja kosztowa osłabnie, wycofanie ulg może okazać się mało bolesne. Jeżeli jednak drożyzna nie ustąpi, rząd będzie musiał wybierać między dalszym finansowaniem tarczy a podwyżką cen odczuwalną przez miliony gospodarstw domowych. W ten sposób rozwiązanie pomyślane jako tymczasowe może stać się trwałym problemem dla finansów publicznych.

Czytaj też: Ropa naftowa potaniała, ceny energii jak przed wojną, żywność na światowych giełdach tania jak barszcz. A ceny w sklepach… nie chcą spadać. Co się dzieje?

Czy można skutecznie pokonać wyższe ceny, obniżając podatki?

Polska próbuje ograniczyć wzrost cen na jednym z wcześniejszych etapów przenoszenia kosztów przez gospodarkę, Japonia chce przynieść ulgę konsumentom przy sklepowej kasie. Oba pomysły mają ekonomiczne uzasadnienie. Gdy ceny paliw i żywności gwałtownie rosną, rządy nie mogą ignorować problemów gospodarstw domowych, szczególnie tych, dla których wydatki na podstawowe potrzeby pochłaniają większość dochodów. Jednak ochrona obywateli przed drożyzną i trwałe pokonanie inflacji to dwa różne zadania.

W Polsce pomysł powrotu do zerowego VAT na żywność został w tym roku już zgłoszony. Pod koniec marca 2026 roku posłowie PiS złożyli w Sejmie projekt ustawy przewidujący obniżenie stawki VAT na podstawowe produkty spożywcze z 5% do 0% do końca roku. Według autorów projektu rozwiązanie miało pozostawić w portfelach Polaków ponad 3 mld zł. Pomysł był jednak bezpośrednią reakcją na szok cenowy w pierwszej fazie wojny z Iranem. Czy jednak sytuacja na rynku żywności nadal uzasadnia taką interwencję?

Najnowsze dane GUS pokazują, że we wrześniu 2026 roku ceny żywności i napojów bezalkoholowych były o 0,4% niższe niż rok wcześniej. Był to już czwarty miesiąc z rzędu deflacji żywnościowej. Jednocześnie ceny skupu podstawowych produktów rolnych spadły aż o 12,6% w skali roku. Tymczasem ogólna inflacja CPI wyniosła 4,1%, a najsilniej podbijały ją transport oraz koszty związane z mieszkaniem i energią.

Polska ma więc obecnie spory problem z inflacją, ale żywność nie jest – na razie przynajmniej – głównym źródłem wzrostu cen. Z punktu widzenia bieżących danych trudno uzasadnić obniżkę VAT na żywność samą potrzebą zwalczania inflacji. Różnicę między wskaźnikiem CPI a inflacją cen żywności dobrze pokazuje wykres z październikowej prognozy Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej.

Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej ostrzegł, że rosnące koszty energii, paliw i nawozów mogą doprowadzić do podwyżek cen. Analitycy wskazali również na wzrost światowych cen surowców rolnych, w tym zbóż, olejów i cukru. Polska może więc znaleźć się w sytuacji, w której dzisiejsza deflacja żywnościowa ustąpi miejsca nowej presji cenowej. Właśnie dlatego obniżki podatków na paliwa mogą mieć znaczenie także dla przyszłych cen żywności: ograniczają bowiem część kosztów transportu i produkcji.

Z danych zebranych przez IERiGŻ wynika, że na globalnym rynku surowców rolnych i produktów żywnościowych, której syntetycznym miernikiem jest wskaźnik światowych cen FAO Food Price Index, nastąpił wzrost cen żywności o 5,7% w relacji rocznej.

Czy w takim razie warto byłoby już teraz ponownie obniżać VAT na żywność, żeby zapobiec wzrostom cen pod koniec roku? Byłyby to na pewno kolejne miliardy złotych utraconych dochodów budżetowych. A polskie finanse publiczne już dziś mają niewielki margines bezpieczeństwa. Być może zamiast powszechnej obniżki podatku skuteczniejsza byłaby pomoc skierowana do gospodarstw domowych, dla których nawet ustabilizowane ceny żywności pozostają dużym obciążeniem?

Polski program CPN ma obowiązywać do końca tego roku. Wówczas będzie można lepiej ocenić jego skutki dla cen paliw, inflacji i dochodów budżetowych. Jeśli japońska obniżka podatku wejdzie w życie w kwietniu przyszłego roku, będzie można obserwować, jaka część ulgi rzeczywiście trafia do konsumentów, czy rośnie popyt na żywność i jak reagują ceny. Oba kraje dostarczą więc materiału do porównania skuteczności dwóch różnych sposobów łagodzenia drożyzny.

—————————-

CZYTAJ TEŻ: