Kartą czy gotówką? Jak odpowiadają Europejczycy? Zaskakujące?

Strefa euro przygotowuje się do wprowadzenia cyfrowej waluty banku centralnego, czyli CBDC. Ale zanim to się stanie urzędnicy chcą wiedzieć, jak obecnie Europejczycy płacą – gotówką czy kartą? Okazuje się, że mimo cyfryzacji handlu gotówka wciąż zajmuje ważne miejsce w naszych portfelach. Z badań Europejskiego Banku Centralnego wynika, że „używalność” gotówki nie zależy od wieku konsumentów w takim stopniu, jak dotychczas sądzono. Banknoty lubią też… młodzi Europejczycy

EBC przeprowadza co kilka lat ankiety wykorzystania gotówki wśród europejskich konsumentów. Ostatnia, trzecia edycja ankiety SPACE pokazuje najnowszy stan świadomości użytkowników pieniędzy i zróżnicowanie ich potrzeb. Po okresie wielkiego zafascynowania płatnościami cyfrowymi – co znacznie zmniejszyło wykorzystanie gotówki w obiegu konsumenckim i płatnościach – nadchodzi najwyraźniej czas refleksji i racjonalnego spojrzenia na formy płatności.

Dowody na to, że płatności gotówką wciąż są w grze

Cyfryzacja jest potężnym trendem, ale widać też drugi ważny trend – to postrzeganie gotówki jako sposobu płatności, którego nie da się w pełni zastąpić przez nowe technologie. Niezależnie od tego jak bardzo byłyby one wygodne w użyciu, szybkie i bezpieczne, tanie. Zazwyczaj kojarzymy fanów gotówki z osobami starszymi, które mają trudności z przejściem na nowe metody płatności. Jednak to tylko część rzeczywistości. Jaka jest prawda? To widać w badaniu EBC.

Czytaj też: Prawdziwym królestwem gotówki nie są Niemcy. Jest nim dalekowschodni gigant znany z nowych technologii. Ludzie wolą tam banknoty. Dlaczego?

Jesteśmy już kilka lat po pandemii, ale jej skutki wciąż są obecne w naszym życiu i gospodarce. Gromadzenie i wykorzystanie gotówki w czasie pandemii znacznie wzrosło. Zaskakujące jest to, jak trwale rośnie znaczenie gotówki jako magazynu wartości czy jako dodatkowej opcji płatniczej. Jeszcze na początku tego wieku, kiedy rozpoczynała się na dobre rewolucja cyfrowa, prognozy instytucji finansowych mówiły o tym, że gotówka zniknie z naszego życia, bo inne metody płatności będą wygodniejsze. To się na razie nie sprawdziło.

Zdaniem autorów badania kluczowe dla przetrwania gotówki będą nie tyle zmiany technologiczne, ani zmiana pokoleniowa, lecz funkcje, w jakich używana jest gotówka. Mody, czy stary. Zaawansowany technologicznie i zafascynowany światem cyfrowym, czy też tradycjonalista – każdy z nas jest pod wpływem pewnych potrzeb, które ostatecznie będą wpływać na to, jak płacimy i jak traktujemy gotówkę.

Badanie wykazało duże zaangażowanie w płatności gotówką ludzi… młodych, zazwyczaj kojarzonych z większą podatnością na eksperymentowanie i korzystanie z innowacji technologicznych. Młode pokolenia mogą uważać gotówkę za całkiem przydatną.

Czytaj też: Gotówka będzie tu nie tylko wspierana przez państwo, znajdzie się… w konstytucji. Nie będzie mogła zniknąć. To odwrót od płatności elektronicznych?

Bo ważne są funkcje, głupcze!

Kiedy młodzi ludzie mogą uważać gotówkę za przydatną? Np. gdy gromadzą pierwsze oszczędności w młodości i łatwiej im gromadzić pieniądz w formie fizycznej. Albo gdy mają wydatki, które niekoniecznie chcą, żeby były cyfrowo dokumentowane. Albo gdy wchodzą na rynek pracy i wypłaty za pracę na godziny czy wykonywane dorywczo zadania realizowane są w gotówce. Z badania wynika, że gotówka jest uważana przez młodych konsumentów za przydatną na wczesnych etapach niezależności finansowej.

A co z pokoleniami starszymi? Duże znaczenie płatności gotówkowych wśród starszych pokoleń jest trendem, który długo jeszcze będzie chronił płatności gotówką. Według badania, nawet jeśli każde kolejne pokolenie Europejczyków miałoby przejść na emeryturę z mniejszą intensywnością wykorzystania gotówki, to i tak pozostanie ona w użyciu.

EBC stwierdza, że czeka nas bardzo długa faza współistnienia gotówki i cyfrowych metod płatności. Nadmierne ograniczanie dostępu do gotówki jest w tej sytuacji szkodliwe dla społeczeństwa. Dostęp do bankomatów czy przygotowanie sklepów do wydawania reszty w gotówce jest konieczne. Ludzie poszukują możliwości płacenia w gotówce czy przyjmowania w banknotach zapłaty za niektóre transakcje. Trzeba więc chronić niezbędną infrastrukturę służącą do korzystania z gotówki – mówi EBC.

Czytaj też: Będzie coraz większy problem z dostępem do gotówki? Wypłaty w bankach są drogie, a bankomaty… coraz mniej się opłacają. Niepokojący raport

Ile jest gotówkowego euro w strefie euro?

Wartość obiegu gotówki w strefie euro osiągnęła 1,59 biliona euro. Było to ok. 10% PKB strefy euro i był to udział podobny do tego sprzed 10 lat. Jednak wykorzystanie euro w gotówkowych transakcjach płatniczych wyniosło ok. 20% tego obiegu i wyraźnie zmniejszyło się pod wpływem rozwoju cyfrowych metod płatności. Trend spadku udziału gotówki w transakcjach był wolniejszy niż prognozy EBC – przede wszystkim nie nastąpił zanik gotówki w transakcjach.

Wręcz przeciwnie, badania EBC pokazują, że gotówka była używana w ok. 50% fizycznych transakcji w punktach sprzedaży w 2024 roku i była najczęściej używaną metodą płatności przez ludzi dokonujących zakupów w sklepach fizycznych. Wcześniejsze prognozy mówiące o możliwym spadku znaczenia gotówki były związane głównie z funkcjami płatniczymi gotówki. Tymczasem okazało się, że równie ważna jest np. funkcja gotówki jako magazynu wartości.

Udział gotówki w codziennych płatnościach zmniejszył się we wszystkich grupach wiekowych w latach 2019–2024. Młodsze grupy wiekowe (18–22 lata i 23–27 lat) pokazują stały spadek wykorzystania gotówki do płatności, podczas gdy dla średnich i starszych grup wiekowych trend był bardziej umiarkowany. Starsze grupy wiekowe konsekwentnie utrzymywały wyższy udział w transakcjach gotówkowych w porównaniu z grupami młodszymi. Osoby młodsze coraz częściej wolą płacić online, czyli z definicji bezgotówkowo. Wykres poniżej pokazuje metody płatności w codziennych transakcjach według grupy wiekowej i odpowiedniego roku:

Czytaj też: Gotówka tak łatwo nie zniknie z naszego życia. We Francji zakochują się w niej… coraz młodsi konsumenci. Bo daje wolność

Młodsze osoby pokazują średnią zależność od gotówki, osoby w najlepszych latach pracy bardziej wykorzystują metody bezgotówkowe, a osoby w starszym wieku wyraźnie częściej korzystają z gotówki. Młodsze osoby rozpoczynające pracę wcześniej mogą używać gotówki mniej niż ich rówieśnicy – studenci, podczas gdy zatrudnione osoby starsze mogą korzystać z gotówki rzadziej niż emeryci w tym samym przedziale wiekowym.

Ankietowane osoby coraz częściej zgłaszają, że możliwość zapłaty gotówką jako opcja jest dla nich ważna. Skąd bierze się takie zjawisko? Może to wynikać z faktu, że zwiększa się świadomość społeczna na temat słabych punktów systemów cyfrowych i zagrożeń cybernetycznych. Wiedza o ryzykach może wzmacniać atrakcyjność gotówki.

Czytaj też: Gotówka w odwrocie? Bankierzy doszli do wniosku, że są takie banknoty, których ludzie potrzebują… coraz więcej! Niekoniecznie do płacenia

Magazyn wartości? Młodzi trzymają gotówkę w bieliźniarkach?

Jednym z podstawowych sposobów wykorzystania gotówki w strefie euro, w sytuacji kiedy spadają płatności gotówkowe, jest funkcja magazynu wartości. Tutaj gotówka zalicza wyraźny trend wzrostowy. I co ciekawe, młodsze osoby (18–22 lata i 23–27 lat) konsekwentnie zgłaszają wyższe poziomy posiadania gotówki „na wszelki wypadek”. Najbardziej było to widoczne w okresie pandemii i tuż po niej, a zwyczaj ten najbardziej był rozpowszechniony właśnie wśród najmłodszych osób.

Widać to na wykresie poniżej. Linia bazowa na panelu b) pokazuje, że najmłodsze grupy wiekowe (18–37 lat) mają uderzająco wysoką skłonność do przechowywania gotówki w domu. Tendencja ta zmniejsza się znacząco we wczesnej dorosłości, osiągając najniższy punkt dla osób w wieku od późnych 60 do 70 lat, żeby potem lekko wzrosnąć.

Wyraźny szczyt gromadzenia gotówki w 2022 r. odzwierciedla „ucieczkę do bezpieczeństwa i płynności” podczas ostrej fazy pandemii. Późniejszy spadek do 2024 r. może być spowodowany normalizacją i kosztem posiadania w domu nieoprocentowanej gotówki (wysoka inflacja).

Szczególnie godne uwagi jest gromadzenie gotówki wśród najmłodszych dorosłych. Może to wynikać z kilku powiązanych ze sobą czynników: mniejszego zaangażowania w funkcjonowanie formalnych instytucji finansowych, otrzymywania części dochodów w gotówce, oraz silnej zależności rodzicielskiej, np. z powodu wysokiej średniej wieku, w jakim ludzie opuszczają swoje domy rodzicielskie w Europie.

Czytaj też: Gotówka trzyma się mocno, ale… nie drobne. Czy to początek końca monet o niskich nominałach? Po 200 latach ostatnie zamówienie do mennicy

A jaka będzie przyszłość płatności gotówką?

Żadne badanie nie określi jednoznacznie przyszłości, na którą mogą wpłynąć nieznane nam jeszcze wydarzenia, ale na podstawie dotychczasowych obserwacji autorzy badania EBC uważają, ze płatności gotówką będą bardzo ważne w hybrydowej przyszłości naszych płatności. Tak jak popularność na rynku aut zyskują hybrydy spalinowo-elektryczne uważane za bardziej funkcjonalne niż auta tylko elektryczne.

Gdyby takie przekonanie się sprawdziło, przyszłość płatności byłaby elektroniczno-analogowa. Jest więc prawdopodobne, że „popyt na różne funkcje gotówki będzie nadal ewoluował w różnych grupach demograficznych w nadchodzącej dekadzie” – pisze EBC.

Jakie to ma konsekwencje dla polityki banków centralnych i państw? Przede wszystkim chodzi o zapewnienie dostępu do gotówki poprzez utrzymywanie odpowiedniej infrastruktury. Kurczenie się sieci bankomatów i placówek bankowych ogranicza ten dostęp i powoduje z jednej strony frustrację ludzi, a z drugiej zwiększa ich koszty uzyskania gotówki – muszą dojechać do odległego punktu wypłaty albo nie mogą zapłacić gotówką w sklepie, w którym brak pieniędzy na wypłacenie reszty.

Autorzy badania powołują się na Strategię gotówkową Eurosystemu z 2025 roku. Jaki główny wniosek? „Strategiczne podejście jest takie, żeby gotówka pozostała realną, dostępną i przystępną cenowo opcją. Jednocześnie warto dążyć do uniknięcia niepotrzebnego zwiększania kosztów związanych z obsługą gotówki”.

Pouczającym przykładem jest Szwecja, gdzie przyspieszony spadek użycia gotówki – częściowo związany z walką z unikaniem płacenia podatków i ryzykiem kradzieży fizycznej gotówki – doprowadził niemal do zaniku gotówki, a w konsekwencji do obaw społecznych, a potem specjalnego programu interwencyjnego banku centralnego. Obawy te ostatecznie skłoniły polityków do przygotowania legislacji zapewniającej zachowanie dostępu do gotówki i akceptacji gotówki. Więcej o szwedzkich doświadczeniach z załamaniem udziału gotówki w płatnościach tu: Szwecja miała być pierwszym bezgotówkowym krajem na świecie. Ale – jeszcze nie teraz

————————

WIĘCEJ O GOTÓWCE:

Czytaj też: Bezgotówkowa rewolucja? We Francji udział gotówki w płatnościach konsumentów wzrósł

Czytaj też: Powrót gotówki w mateczniku płatności elektronicznych? W Norwegii weszły w życie nowe przepisy dotyczące banknotów. Co się zmienia?

Czytaj też: Niemiecki bank centralny przystępuje do obrony gotówki. I rysuje trzy scenariusze zmian w świecie płatności. Czy to może być dobry wzór dla nas?

Czytaj też: Ogłosili, kiedy gotówka „umrze” w Wielkiej Brytanii. Już niedługo, ale na razie… popularność gotówki zaczęła niespodziewanie rosnąć. Co się dzieje?